Prawosławna Wielkanoc na Ukrainie

Przez Rein Deaton

Podziękowania: Składamy serdeczne podziękowania o. Wołodymyrowi Jaworskiemu, kapłanowi Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego w USA i proboszczowi Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego św. Jana Chrzciciela w Portland w stanie Oregon.

———————

Gdy chłód zimy ustępuje miejsca świeżemu wiosennemu życiu, chrześcijanie na całym świecie świętują Wielkanoc i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Na Ukrainie to święto ma bogate znaczenie kulturowe i wiele lokalnych tradycji.

Dwa różne kalendarze wielkanocne

Zanim zagłębimy się w to, co czyni ukraińską Wielkanoc (zwykle nazywaną Paschą) tak wyjątkową, warto zauważyć, że wielu Ukraińców to prawosławni chrześcijanie [1]. Istnieje kilka różnic między sposobem obchodzenia Wielkanocy w Kościele prawosławnym a sposobem obchodzenia jej w innych kościołach chrześcijańskich. Być może najważniejszą różnicą jest data Wielkanocy.

W świecie chrześcijańskim używane są dwa główne kalendarze: kalendarz juliański i kalendarz gregoriański.

• Kalendarz gregoriański: Używany przez protestantów i katolików. Jest to również kalendarz używany przez większość ludzi na całym świecie w codziennym życiu świeckim.
• Kalendarz juliański: Używany przez większość kościołów prawosławnych. Jest niemal identyczny z kalendarzem gregoriańskim, z tą różnicą, że jego daty są opóźnione o 13 dni w stosunku do kalendarza gregoriańskiego. Oznacza to, że prawosławni chrześcijanie zazwyczaj obchodzą Wielkanoc później niż inni chrześcijanie.

Uwaga: Chociaż w 2023 roku Cerkiew Prawosławna Ukrainy zmieniła większość kalendarza świąt na kalendarz gregoriański, wyjątek stanowi Wielkanoc. Wielkanoc i daty obliczane na jej podstawie nadal ustalane są według kalendarza juliańskiego. [12]

Pożyczony

Wielki Post różni się także nieco między kościołami:

W Kościele katolickim Wielki Post trwa 40 dni, rozpoczynając się w Środę Popielcową i kończąc w czwartek przed Wielkanocą. Dla katolików Wielki Post pokrywa się z Wielkim Tygodniem, siedmioma dniami poprzedzającymi Wielkanoc. [10]

Wielki Post, jak go nazywa się w Kościele prawosławnym, trwa również 40 dni, ale kończy się na osiem dni przed Wielkanocą. [2]

40 dni przed Wielkim Tygodniem (i 48 dni przed Niedzielą Wielkanocną) prawosławni Ukraińcy obchodzą Wielki Post, podczas którego rezygnują z mięsa i nabiału. Jest to czas duchowego oczyszczenia i modlitwy. [3, 4] Jest to jednocześnie najdłuższy i najważniejszy post w kalendarzu prawosławnym [6].

Wielki Tydzień

Wielki Tydzień to tydzień poprzedzający Wielkanoc, obchodzony zarówno przez katolików, jak i prawosławnych. Rozpoczyna się w Niedzielę Palmową i trwa do Wielkiej Soboty, dnia poprzedzającego Niedzielę Wielkanocną.

Dla prawosławnych chrześcijan wiele tradycji Wielkiego Postu, w tym post, trwa również w Wielkim Tygodniu. Wtedy też odbywają się bardziej szczegółowe przygotowania do Wielkanocy. [4]

Niedziela wierzby

Pierwszy dzień Wielkiego Tygodnia, w innych częściach świata nazywany Niedzielą Palmową, na Ukrainie znany jest jako Niedziela Wierzbowa (Verbna Nedilia). Na Ukrainie nie rosną palmy – zamiast nich tradycyjnie używa się gałązek wierzby iwy. [11]

Tak jak ludzie witali Jezusa Chrystusa palmami jako swojego Króla i Zbawiciela, tak Ukraińcy witają Go gałązkami iwy jako Króla i Zbawiciela. W Niedzielę Wierzbową zwyczajowo stuka się w dłonie tymi poświęconymi gałązkami, wypowiadając słowa przypominające, że za tydzień nadejdzie Pascha. W niektórych regionach gałązki te sadzi się w ziemi, aby przynieść więcej szczęścia. [4, 11]  

Wielki Czwartek

Wielki Czwartek, zwany również Wielkim Czwartkiem, upamiętnia mękę Chrystusa. Tradycyjnie jest to dzień, w którym piecze się ukraiński chleb wielkanocny, zwany paskiem. Wieczorem odprawiane jest specjalne nabożeństwo, podczas którego zapala się świece, a następnie niesie się je do domu. Świece te nazywane są świecami pasyjnymi (Strasna Svichka) i uważa się, że chronią dom i jego mieszkańców. [4, 7]

Wielki Piątek

Najsmutniejszym dniem Wielkiego Tygodnia jest Wielki Piątek, upamiętniający ukrzyżowanie Chrystusa.

Wiele ważnych ukraińskich tradycji tego dnia koncentruje się wokół Plaszenicy, czyli Świętego Całunu. Jest to ikona z tkaniny, przedstawiająca całun pogrzebowy Chrystusa. Na płótnie znajduje się wizerunek Chrystusa złożonego do pochówku. Całun niesiony jest w procesji wokół budynku cerkwi, a następnie rozkładany przed zgromadzonymi na ceremonię czci. [3, 4, 16]

Wielka Sobota

Wielka Sobota, zwana także Wielką Sobotą, to czas, w którym należy dokończyć wszystkie ostatnie przygotowania przed Wielkanocą.

Kraszanki, czyli jednokolorowe jajka barwione na kolorowo, są przygotowywane już teraz, aby były gotowe do spożycia w poranek wielkanocny. W przeciwieństwie do wielokolorowych jajek wielkanocnych, powszechnych w Ameryce, ukraińskie kraszanki są tradycyjnie barwione na czerwono, aby symbolizować krew Chrystusa. [4]

Niektóre rodziny przynoszą do kościoła również swoje koszyczki wielkanocne, aby je poświęcić w tym dniu, podczas gdy inne czekają do poranka wielkanocnego. [4]Wielka Sobota

Wielka Sobota, zwana także Wielką Sobotą, to czas, w którym należy dokończyć wszystkie ostatnie przygotowania przed Wielkanocą.

Kraszanki, czyli jednokolorowe jajka barwione na kolorowo, są przygotowywane już teraz, aby były gotowe do spożycia w poranek wielkanocny. W przeciwieństwie do wielokolorowych jajek wielkanocnych, powszechnych w Ameryce, ukraińskie kraszanki są tradycyjnie barwione na czerwono, aby symbolizować krew Chrystusa. [4]

Niektóre rodziny przynoszą do kościoła również swoje koszyki wielkanocne, aby je poświęcić w tym dniu, podczas gdy inne czekają do poranka wielkanocnego. [4]

Niedziela Wielkanocna

Wielkanoc to święto pełne radości, co odzwierciedlają jej tradycje. Rozbrzmiewają dzwony kościelne, a rodziny przerywają post, zabierając ze sobą poświęcone pokarmy do wielkanocnych koszyczków. [4, 5, 7]

Choć zawartość tradycyjnego ukraińskiego koszyka wielkanocnego różni się nieznacznie w zależności od regionu, to tradycyjnie obejmuje ona [3, 5, 13]:

• pasek – tradycyjny słodki chleb wielkanocny.
• pisanki – symbolizujący życie i odrodzenie.
  • krashanky – jajka barwione w jednym kolorze.
  • pisanki – misternie zdobione ukraińskie jajka.
• mięso (takich jak kiełbasa lub szynka) – symbolizujących ofiarnego baranka i oznaczających koniec Wielkiego Postu.
• produkty mleczne (często ser i masło).
• sól – symbolizuje dobrobyt i oczyszczenie. Przypomina również słowa Chrystusa skierowane do chrześcijan, aby byli “solą ziemi”.”
• chrzan – symbolizuje gorycz cierpienia Chrystusa. Często miesza się ją z tartymi burakami, których słodycz symbolizuje zmartwychwstanie.
• świeca – symbol światła Chrystusa.
• Rusznik (haftowana tkanina) – często haftowana motywami wielkanocnymi i tradycyjnymi wzorami ludowymi.
• świeża zieleń – symbolizujący życie wieczne i zmartwychwstanie.

Wielkanoc w 2026 roku

W tym roku Ukraina będzie obchodzić Wielkanoc po raz piąty od czasu rozpoczęcia brutalnej, masowej inwazji Rosji. Protestanci i część ukraińskich katolików będą świętować 5 kwietnia. Prawosławni i grekokatolicy będą świętować tydzień później, 12 kwietnia.

Od pięciu lat Ukraińcy obchodzą Wielkanoc pod ciągłymi atakami. Rosyjskie rakiety celują w zgromadzenia cywilne i nawet kościoły.

Tylko w zeszłym roku, w Niedzielę Palmową, rosyjskie pociski zabiły 34 osoby i raniły 117 w ataku na serce miasta Sumy. Jeden pocisk trafił w autobus pasażerski pełen ludzi. Wśród ofiar śmiertelnych i rannych w ataku były dzieci. Niektórzy z zabitych jechali na nabożeństwa w Niedzielę Palmową. [14, 15]

Kilka dni później, w Wielki Piątek, Rosja zbombardowała Charków bombami kasetowymi, zabijając jedną osobę i raniąc co najmniej 60. Tego samego dnia w ataku dronów na Sumy zginął kolejny cywil i zniszczono piekarnię przygotowującą paschę na Wielkanoc. [15]

Ukraińcy nie pozwolili, by groza wojny uniemożliwiła im świętowanie tego święta zmartwychwstania i nadziei. Nawet po latach rosyjskiej przemocy naród ukraiński pokazał, że do stłumienia jego kultury i wiary potrzeba czegoś więcej niż bomb i kul. [8, 9]

Gdy ciepło wiosny na nowo ożywia krajobraz, chrześcijanie na Ukrainie i poza jej granicami świętują zmartwychwstanie Chrystusa. Od nas wszystkich zależy, czy odnowimy nasze zaangażowanie we wspieranie Ukrainy. Każdy z nas może mieć wpływ na pomoc Ukraińcom w zachowaniu ich narodu i dziedzictwa kulturowego.

---

Niniejszy artykuł został opublikowany w ramach współpracy DAWN, Inc I Wsparcie obronne Ukrainy. Można je znaleźć na stronach internetowych obu organizacji.

---

Źródła

1. Komunikaty prasowe i raporty – Dynamika samoidentyfikacji religijnej ludności Ukrainy: wyniki badania telefonicznego przeprowadzonego w dniach 6-20 lipca 2022 r. (5 sierpnia 2022 r.) https://kiis.com.ua/?lang=eng&cat=reports&id=1129
2. Kennedy, L. (2026, 1 kwietnia). Jaka jest różnica między Wielkanocą a Wielkanocą prawosławną? https://www.history.com/articles/easter-orthodox-easter-differences
3. Tradycje wielkanocne na Ukrainie: ciekawostki i niezwykłe obrzędy. (20 kwietnia 2025 r.). Odwiedź Ukrainę. https://visitukraine.today/blog/6016/easter-traditions-in-ukraine-interesting-facts-and-unusual-rituals
4. Ukraińskie tradycje wielkanocne. (1 kwietnia 2023). Mały ukraiński blog. https://littleukrainianblog.com/culture/traditions/ukrainian-easter-traditions/
5. Ukraiński koszyk wielkanocny. (6 kwietnia 2023). Mały ukraiński blog. https://littleukrainianblog.com/culture/traditions/ukrainian-easter-basket/
6. Oleksandr, S. (21 lutego 2025). Tradycje Wielkiego Postu 2025, kalendarz żywieniowy, zasady i zakazy. 112.ua. https://112.ua/en/velikij-pist-2025-tradicii-kalendar-harcuvanna-pravila-ta-zaboroni-55464
7. Paszczak Tracz, O. (1995). Ukraińskie tradycje wielkanocne: Velykden – Wielki Dzień. TYGODNINIK Ukraiński, LXIII, 17. https://archive.ukrweekly.com/wp-content/uploads/The_Ukrainian_Weekly_1995-17.pdf
8. Associated Press. (24 kwietnia 2022). Ukraina obchodzi prawosławną Wielkanoc modlitwą za uwięzionych. NPR. https://www.npr.org/2022/04/24/1094535365/ukraine-marks-orthodox-easter-with-prayers-for-those-trapped
9. Zinchenko, P. (2025, 21 kwietnia). Wielkanoc na Ukrainie: jak Ukraińcy obchodzą święto Zmartwychwstania Pańskiego w czwartym roku wojny na wielką skalę. Ukraińskie Wiadomości Narodowe (UNN). https://unn.ua/en/news/easter-in-ukraine-how-ukrainians-celebrate-the-resurrection-holiday-in-the-fourth-year-of-the-large-scale-war
10. Czym jest Wielki Post? (nd). USCCB. https://www.usccb.org/prayer-worship/liturgical-year/lent
11. Projekt Sanktuarium – Uniwersytet Alberty. (nd). Niedziela PussyWillow. https://livingcultures.ualberta.ca/sanctuary/?page_id=3023
12. Wielkanoc 2024: czy nowy kalendarz juliański wpłynie na obliczanie świąt Wielkanocy na Ukrainie? (2024, 16 marca). https://visitukraine.today/blog/3527/easter-2024-will-the-new-julian-calendar-affect-the-calculation-of-easter-in-ukraine#how-do-christians-determine-the-day-of-easter
13. Yaroshenko, T. (2026, 5 marca). Co kryje się w ukraińskim koszyku wielkanocnym? Tradycje na nowo odtworzone w Kalifornii. Ukraińskie smaki. https://ukrainianflavors.com/blogs/blog-uf/what-s-inside-a-ukrainian-easter-basket-traditions-reimagined-in-california
14. Rosyjskie ataki zabijają ponad 30 osób w ukraińskim mieście Sumy podczas obchodów Niedzieli Palmowej. (2025, 13 kwietnia). PBS News. https://www.pbs.org/newshour/world/russian-strikes-kill-more-than-30-in-ukrainian-city-of-sumy-during-palm-sunday-celebrations
15. Brytyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Wspólnoty Narodów i Rozwoju (UK Foreign, Commonwealth & Development Office). (23 kwietnia 2025 r.). Rosyjskie ataki rakietowe na ukraińskich cywilów w okresie Wielkanocy pokazują, jak bardzo Rosjanie dążą do pokoju: oświadczenie Wielkiej Brytanii dla OBWE. GOV.UK. https://www.gov.uk/government/speeches/russias-missile-attacks-against-ukrainian-civilians-over-easter-demonstrate-its-attitude-towards-peace-uk-statement-to-the-osce
16. Ukraińska Cerkiew św. Mikołaja. (31 marca 2021). Tradycje wielkanocne – Ukraińska Cerkiew św. Mikołaja. https://stnicholaschurchde.org/easter-traditions/